بررسی و تحلیل علل غیررسانه‌ای چالش هویت‌یابی نوجوانان ایران معاصر

نظری, مهدی; رضائی, حسین; حسینی, سید حسام الدین

doi:10.22081/jiss.2026.70592.2116

بررسی و تحلیل علل غیررسانه‌ای چالش هویت‌یابی نوجوانان ایران معاصر

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری فرهنگی، دانشکده فرهنگ، علوم اجتماعی و رفتاری، دانشگاه باقرالعلوم×، قم، ایران.‏

² دانشجوی دکتری فلسفه اخلاق، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.‏

³ دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشکده فرهنگ، علوم اجتماعی و رفتاری، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران (نویسنده مسئول).‏

10.22081/jiss.2026.70592.2116

چکیده

نوجوانی آغاز مواجهه‌ی آگاهانه انتخاب‌‌گرایانه‌ی فرد با جهان پیرامونی خود و سامان‌بخشیدن به هویت شخصی است. در این تحقیق واکاوی علل چالش‌ هویتی یابی نوجوان دوفضایی ایران معاصر با تأکید بر عوامل غیررسانه‌ای به عنوان پرسش اصلی تحقیق پرداخته می‌شود. روش‌شناسی این پژوهش، روش کیفی تحلیل مضمون است. از منابع مورد استفاده جهت کدگذاری 112 مضمون غنی استخراج شده که پس از سه مرحله مقوله‌بندی، دو کلان مقوله «ناکارامدی و نقایص زیست‌بوم ملی هویت‌یابی» و «جهانی‌شدن فرهنگ و شبکه‌های تولید و توزیع جهانی محصولات هویتی» شناسایی شد. در ذیل کلان مقوله اول، «تأثیرات نامطلوب معاشران و همسالان»، «تأثیرات نامطلوب گروه‌های مرجع»، «شکاف و انقطاع ارتباط بین‌نسلی»، «ریشه‌های تاریخی، ادبی، زبانی، قومی و خانوادگی در شکل‌گیری هویت»، «ضعف نهاد خانواده در هویت‌بخشی به نوجوان»، «ناکارامدی نظام آموزش و پرورش در هویت‌بخشی به نوجوان»، «ضعف نهاد اقتصاد»، «ضعف کارامدی نهاد دین در هویت‌بخشی به نوجوان»، «تأثیرات منفی فضای شهری در هویت‌بخشی» و «الگوی حکمرانی ناسازگار با هویت‌یابی صحیح» به عنوان ده میان‌مقوله مورد شناسایی قرار گرفت؛ همچنین ذیل کلان مقوله دوم، «جهانی‌شدن فرهنگ و شبکه‌های تولید و توزیع جهانی محصولات هویتی»، مقوله‌های «زنجیره تأمین ارزش‌ جهانی تولید و توزیع محتوای هویت‌ساز و تضعیف هویت کشورهای جنوب ارتباطی»، «صنعتی‌شدن مقوله فرهنگ» و «گسترش گفتمان فکری و فرهنگی پست‌مدرن و تضعیف سازه‌های پایه‌ای هویت» به عنوان چهار میان مقوله شناسایی شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

تمرکز محتوایی بر مباحث فرهنگی و اجتماعی معطوف به حوزه دین؛

عنوان مقاله [English]

Investigation and Analysis of Non-Media Causes behind the ‎Identity Challenges of Contemporary Iranian Adolescents

نویسندگان [English]

Mahdi Nazari ¹
Hossein Rezaei ²
Sayed Hesamoddin Hosseini ³

¹ PhD Student in Cultural Policy-Making, Faculty of Culture, Social and Behavioral Sciences, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.

² PhD Student in Ethics, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran.‎

³ PhD in Social Knowledge of Muslims, Faculty of Culture, Social and Behavioral Sciences, Baqir al-Olum University, Qom, Iran (Corresponding Author).‎

چکیده [English]

Adolescence marks the beginning of an individual's conscious, choice-oriented encounter with the surrounding world and the structuring of personal identity. As its core research question, this study explores the causes behind the identity challenges faced by contemporary dual-spatial Iranian adolescents, with a specific emphasis on non-media factors. The methodology of this study is the qualitative method of thematic analysis. From the utilized sources, 112 rich codes were extracted for analysis. Following three stages of categorization, two macro-categories were identified: "Inefficiency and Deficiencies of the National Ecosystem of Identity Formation" and "Globalization of Culture and Global Production and Distribution Networks of Identity Products." Under the first macro-category, ten meso-categories were identified: "adverse influences of peers and associates," "adverse influences of reference groups," "intergenerational gap and disconnection," "historical, literary, linguistic, ethnic, and familial roots in identity formation," "weakness of the family institution in shaping adolescent identity," "inefficiency of the education system in shaping adolescent identity," "weakness of the economic institution," "weak efficiency of the religious institution in shaping adolescent identity," "negative impacts of urban space on identity formation," and "governance models incompatible with proper identity formation." Under the second macro-category, four meso-categories were identified: "the global value supply chain for the production and distribution of identity-shaping content and the weakening of identity in countries of the Global South," "the industrialization of culture," and "the expansion of postmodern intellectual and cultural discourse and the weakening of foundational structures of identity."

کلیدواژه‌ها [English]

Thematic Analysis
Identity
Adolescence
Identity Formation
Causes

مراجع

ابراهیمی، معصومه؛ ساروخانی، باقر و میرزایی، خلیل. (1398). نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در ایجاد اَشکال مقاومت نوجوانان در پذیرش هنجارهای خانوادگی. پژوهش‌های جامعه‌شناختی، 13(47) صص 7- 34.

اساتید و صاحب‌نظران مصاحبه‌شونده. (تیرماه 1402). مهدی علیزاده، حامد حاجی ملامیرزایی، حسن بوسلیکی، محمد شیخ‌الاسلامی، حمید رفیعی‌هنر، محمد قطبی، حسین رضایی، فرهاد فلاح، محمدرضا برزویی، سیدمحمدعلی غمامی، سیدمحمد کاظمی، سید محمدساجد هاشمی، مصطفی ضابط، علی جانباز، محسن باقری.

امین‌پور، فاطمه. (۱۳۹۰). فرهنگ‌پذیری دینی و رسانه. مطالعات جوان و رسانه، 1(2)، صص 10-37.

ترابی، پریسا؛ عبداللهی، زهرا؛ مینایی، مینا؛ صادقی قطب‌آبادی، فرزانه؛ زارعی، مریم؛ فلاح، حسین و نوبخت حقیقی، فرید (1400). بسته آموزشی تغذیه در برنامه تحول سلامت در نظام بهداشت ویژه پزشکان شاغل در مراکز خدمات جامع سلامت. قم: اندیشه ماندگار.

توانا، محمدعلی؛ هاشمی‌اصل، سید عبدالله. (1394). درآمدی بر فضای مجازی فراقلمرویی و سیالیت هویت سوژه در پرتو تحلیل انتقادی بینامتنی. مطالعات بین‌رشته‌ای در رسانه و فرهنگ، 5(9)، صص 15-36.

جعفری، فاطمه؛ بهرامی، سوسن و جعفری هرندی، رضا. (1400). پیش‌بینی میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بر اساس سبک‌های هویت در دانش‌آموزان شهر قم. علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 7(24)، صص 219-242.

جنکینز، ریچارد. (۱۳۸۱). هویت اجتماعی (مترجم: تورج یاراحمدی). تهران: شیرازه.

خنیفر، حسین؛ مسلمی، ناهید. (1396). اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی رویکردی نو و کاربردی. تهران: انتشارات نگاه دانش.

رفیعی حصار، شهناز؛ سلیمانی، توران. (1396). بررسی تاثیر میزان استفاده از شبکه‌های مجازی بر هویت ملّی و دینی دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوره دوم شهر اردبیل. تغییرات اجتماعی - فرهنگی (مطالعات علوم اجتماعی ایران سابق)، 14(53)، صص 31-45.

رقیبی، مهوش؛ مظاهری، مهرداد؛ شجاعی، مهلا؛کرمی، امیر. (1396). مقایسة‌ سبک‌های هویت و کیفیت دوستی در دانش‌آموزان دختر و پسر. مطالعات روانشناسی تربیتی، 14(26)، صص 144-123. https://doi.org/10.22111/jeps.2017.3237

شریفی، فاطمه. (2017). راهکارهای پرورش هویت اخلاقی نوجوانان در سبک زندگی خانواده اسلامی. مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 4(6)، صص 97-118.

صفری شالی، رضا؛ عبدمولایی، آتیه. (۱۳۹۴). تأثیر عوامل اجتماعی‌شدن بر هویت نوجوانان (همسالان، مدرسه و رسانه). خانواده و پژوهش، 12(27)، صص ۱۱۷-۱۳۶.

فیرحی، داود. (1386). نسبیت هویت‌ها و خرده هویت‌ها. در کتاب: مبانی نظری هویت و بحران هویت (علی‌اکبر علیخانی). تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.

قنبری آلانق، محسن. (1398). صلح‌سازی ایمان‌محور در فضای مجازی.Pure Life ، 6(17)، صص 85-99.

کوچکزائی، مصطفی؛ فیضیان، مجیدرضا و شاه‌آبادی، محمد.‌ (1397). بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه. جامعه، فرهنگ و رسانه، 7(29)، صص 103-121.

گیدنز، آنتونی. (1378). تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید (مترجم: ناصر موفقیان). تهران: نشر نی.

گیدنز، آنتونی. (۱۳۸۸). تجدد و تشخص (مترجم: ناصر، موفقیان، چاپ پنجم). تهران: نشر نی.

لطف‌آبادی، حسین؛ نوروزی، وحیده. (1383). بررسی چگونگی نگرش دانش‌آموزان دبیرستانی و پیش‌دانشگاهی ایران به جهانی‌شدن و تأثیر آن بر ارزش‌ها و هویت دینی و ملی آنان. نوآوری‌های آموزشی، 3(9)، صص 88-119.

نجفی علمی، محمود. (1389). فناوری اطلاعات، نوجوانان و بحران هویت. ره آورد نور، 11(43)، صص 12-32.

نعمتی، فاطمه؛ بلند، حسن؛ صیادی، علی. (1401). بررسی نقش واسطه‌ای بحران هویت و انسجام خانواده در تعیین رابطه مشارکت در شبکه‌های اجتماعی با نگرانی از تصویر بدنی در میان دانش‌آموزان. پژوهش‌های مشاوره، ۲۱(81)، صص ۲۵۶-۲۸۰.

Berzonsky, Michael, Branje, Susan, & Meeus, Wim. (2007). Identity-Processing Style, Psychosocial Resources, and Adolescents' Perceptions of Parent-Adolescent Relations. Journal of Early Adolescence, 27, pp. 324-345. https://doi.org/10.1177/0272431607302006

Crittenden, Brian. (1981). The Identity Crisis in Secondary Education. Australian Journal of Education, 25(2), pp. 146-165. https://doi.org/10.1177/ 000494418102500205

Choer Moraes, Henrique. (2019). Beyond a Seat at the Table: Participation and Influence in Global Governance. Global Governance: A Review of Multilateralism and International Organizations, 25(4), pp. 563-586. https://doi.org/10.1163/ 19426720-02504007

Cleveland, Tiera, & Martin, Pamela P. (2024). Spirituality and Religion and Youth Development. https://doi.org/10.1016/b978-0-323-96023-6.00139-1

David, K., Herzberger. (1998). Writing Without a Grain: Identity Formation in Three Works by Muñoz Molina. Arizona Journal of Hispanic Cultural Studies, 2(1), pp. 23-40. https://doi.org/10.1353/HCS.2011.0023

David, Marie-Pierre. (2012). L'identité culturelle et le champ de l'apparence: une situation de soi fictive et active. 15, 63-90.

Donahue, Michael J., & Benson, Peter L. (1995). Religion and the Well-Being of Adolescents. Journal of Social Issues, 51(2), pp. 145-160. https://doi.org /10.1111/J.1540-4560.1995.TB01328.X

Erikson, E. H. (1956). The Problem of Ego Identity. Journal of the American Psychoanalytic Association, 4(1), pp. 56-121. https://doi.org/10.1177/ 000306515600400104

Gordon, L., Bultena, Edward A., & Powers, Edward A. (1978). Denial of Aging: Age Identification and Reference Group Orientations. Journal of Gerontology, 33(5), pp. 748-754. https://doi.org/10.1093/GERONJ/33.5.748

Herzberger, David K. (1998). Writing Without a Grain: Identity Formation in Three Works by Muñoz Molina. Arizona Journal of Hispanic Cultural Studies, 2(1), pp. 23-40. https://doi.org/10.1353/HCS.2011.0023

Kolig, Erich. (2007). Freedom, Identity Construction and Cultural Closure: The Taniwha, the Hijab and the Wiener Schnitzel as Boundary Markers. pp. 25-39. https://doi.org/10.1057/9780230625303_2

Kopelman, S. (2009). The Effect of Culture and Power on Cooperation in Commons Dilemmas: Implications for Global Resource Management. Organization Behavior and Human Decision Processes, 108, pp. 153-163. https://doi.org/ 10.1016/j.obhdp.2008.06.004

Lemiashova, Tatyana V. (2023). Bricolage and the «Fluid Identity» of Postmodernism. Vestnik of Samara State Technical University. Series Philosophy. https://doi.org/10.17673/vsgtu-phil.2023.4.8

Markovitch, N., Luyckx, K., Klimstra, T., Abramson, L., & Knafo-Noam, A. (2017). Identity Exploration and Commitment in Early Adolescence: Genetic and Environmental Contributions. Developmental Psychology, 53, pp. 2092–2102. https://doi.org/10.1037/dev0000318

Maria, Rosario T., de Guzman. (2007). Friendships, Peer Influence, and Peer Pressure During the Teen Years.

Marcia, James. (2007). Ego Identity and Personality Disorders. Journal of Personality Disorders, 20, pp. 577-596. https://doi.org/10.1521/pedi.2006.20.6.577

Michael, A., Hogg, Jason T., Siegel, Zachary P., & Hohman, Zachary. (2011). Groups Can Jeopardize Your Health: Identifying with Unhealthy Groups to Reduce Self-uncertainty. Self and Identity, 10(3), 326-335. https://doi.org/ 10.1080/15298868.2011.558762

Negru-Subtirica, Oana. (2024). Educational Identity Processes in Adolescence: An Analysis of Longitudinal Evidence and the Role of Educational Systems. Child Development Perspectives. https://doi.org/10.1111/cdep.12504

Najafiasl, Zohreh. (2015). Intergenerational Gap: An Emerging Phenomenon in Iran. IAU International Journal of Social Sciences, 5(1), pp. 59-70.

Pieterse, Nederveen, J. (2009). Globalization and Culture: Global Mélange. United States: Rowman & Littlefield.

Phillips, Joe F., & Pittman, Tommy M. (2003). Identity Processes in Poor Adolescents: Exploring the Linkages Between Economic Disadvantage and the Primary Task of Adolescence. Identity. https://doi.org/10.1207/S1532706XID030202

Pultz Moslund, Sten. (2024). Cultural Hybridity and Migration. 23-34. https://doi.org/10.4324/9781003270409-3

Rodolfo, Moguillansky. (2013). The Role of Family in Adolescent Identity. Vertex (Buenos Aires, Argentina), 24(108), pp. 139-147.

Slater, Tom, Wacquant, Loïc, & Pereira, Virgílio Borges. (2014). Territorial Stigmatization in Action. Environment and Planning A, 46(6), 1270-1280. https://doi.org/10.1068/A4606GE

WHO. (2023). Global Accelerated Action for the Health of Adolescents (AA-HA!) - Second Edition: Guidance to Support Country Implementation. Retrieved from https://www.who.int/publications/i/item/9789240081765

Yulya, Yu., Alexandrova, Janna V., Korobanova, Nikolaj S., Priazhnikov, Elena Yu., Priazhnikova, Olga S., & Markina. (2020). Deviant Economic Identity in Childhood and Adolescence: Problem Statement. https://doi.org/10.11621/ VSP.2020.03.03

Zohreh, Najafiasl. (2015). Intergenerational Gap: An Emerging Phenomenon in Iran. IAU International Journal of Social Sciences, 5(1), pp. 59-70.