https://jiss.isca.ac.ir/ اسلام و مطالعات اجتماعی fa daily 1 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 https://jiss.isca.ac.ir/article_78466.html پرسش از نسبت دین و مدرنیته سابقه‌ای به اندازه طول تاریخ مدرنیته دارد. تاکنون اندیشمندان پاسخ‌های متفاوتی به این پرسش داده‌اند. داعیه این پژوهش آن است که با تفکیک دو منظرِ شاخص‌های اساسی و جهت تمدنی، پاسخ به این پرسش متفاوت خواهد بود. در این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی این دو منظر در منابع پرداخته شده است. بسیاری از اندیشمندان متقدم دوران مدرن، معتقد به حذف دین در سیر مدرنیته و آینده جوامع بشری بودند. آنها از حیث توصیفی جهت تمدنی انسان مدرن را در فاصله‌گیری مستمر بشر از دین تا محو نهایی آن از زندگی انسان پیش‌بینی می‌کردند و از حیث هنجاری، بر لزوم جایگزینی مرجعیت خرد خودبنیاد و دانش تجربی با مرجعیت دین تأکید داشتند. با آغاز دوران پسامدرن یا مدرنیته متأخر، هرچند خردگرایی و علم‌گرایی دوره قبل با انتقاد مواجه شد، اما مرجعیت امیال انسانی و آزادی انسان از هرآن‌چه محدودیت تلقی می‌کردند، به‌مثابه جایگزین مناسب و لازم همه مرجعیت‌های پیشین مورد تجویز قرار گرفت. با این وصف، مدرنیته از آغاز تا کنون از حیث شاخص‌های اساسی در تقابلی آشکار با دین بوده‌ و منجر به تقویت سکولاریسم شده است؛ اما از حیث جهت تمدنی، وضعیت مطابق با پیش‌بینی‌های اولیه پیش نرفته است. سکولارشدن مورد انتظار متأثر از مدرنیته، بنا بود همه ابعاد زندگی بشری اعم از لایه‌های نهادی، زندگی فردی و حتی لایه آگاهی را تحت‌الشعاع خود قرار دهد؛ اما از نیمه سده بیستم، شاهد ظهور و اوج‌گیری جنبش‌هایی دینی بودیم که هریک بسته به دامنه خود، از سطح آگاهی تا سطح نهادی و اجتماعی - سیاسی زندگی بشر را متأثر می‌نمودند. ظهور جنبش‌های ضدسکولاریسم و نمونه اعلای آن یعنی نهضت دینی مردم ایران که منجر به انقلاب اسلامی شد، نمونه‌هایی آشکار از مسیر متفاوت جهت تمدنی مدرن از پیش‌بینی‌های اندیشمندان مهم و مؤثر مدرنیته بود. بررسی عوامل مؤثر در این تغییر جهت، نیاز به طراحی نظریه‌های نوینی که قادر به تبیین انسان‌شناختی و جامعه‌شناختی از جایگاه دین در زندگی بشر باشند را ضروری می‌نماید. https://jiss.isca.ac.ir/article_79644.html این پژوهش با هدف بررسی عوامل مداخله‌گر امنیت اجتماعی از منظر قرآن کریم، به تحلیل آیات قرآن و استخراج مفاهیم مرتبط با این موضوع پرداخته است. روش پژوهش، تحلیلی-تفسیری و تحلیل محتوای کیفی است . در قالب این روش، عوامل مداخله‌‌گر در چهار دسته اصلی شامل: عوامل فرهنگی و ذهنی، اجتماعی و ارتباطی، دینی و الهی و ساختاری و مهاجرتی دسته‌‌‌بندی شده‌اند. نتایج پژوهش از نقش کلیدی و برجسته عواملی همچون: تقوا، عدالت، وفای به عهد و اراده الهی، در شکل‌گیری امنیت اجتماعی حکایت دارد. در مقابل، عواملی مانند: شایعه‌‌سازی، تعصب و لجاجت می‌توانند امنیت اجتماعی را تضعیف کنند. افزون‌براین، نقش اراده الهی به عنوان عاملی کلیدی در شکل‌گیری امنیت اجتماعی مورد تأکید قرار گرفته است. این پژوهش برخلاف نظریه‌های غربی مانند مکتب کپنهاک، که بیشتر بر عوامل بیرونی و ساختاری تأکید دارند، بر پایه‌‌های دینی و ارزش‌های اخلاقی استوار است. یافته‌های این تحقیق می‌تواند به عنوان پایه‌ای برای تحقیقات آینده در جهت بومی‌سازی نظریه‌‌های امنیت اجتماعی بر اساس آموزه‌های دینی مورد استفاده قرار گیرد. https://jiss.isca.ac.ir/article_79645.html      نشاط اجتماعی، به عنوان یکی از مؤلفه‌های حیاتی سلامت روانی و اجتماعی، نقشی کلیدی در تحقق جامعه‌ای پویا و سالم ایفا می‌کند. خانواده، به عنوان اولین و پایدارترین نهاد اجتماعی، بستری مهم و اساسی برای شکل‌گیری و تقویت نشاط اجتماعی افراد است. دین اسلام، توجه ویژه‌ای به نهاد خانواده و اهمیت استحکام و شادابی روابط درون آن مبذول داشته و چارچوبی غنی از ارزش‌ها و اصول اخلاقی و تربیتی برای ایجاد و تقویت نشاط در روابط خانوادگی ارائه می‌دهد. با توجه به اهمیت روزافزون این موضوع و کمبود پژوهش‌های جامع در این زمینه، این مقاله با هدف تبیین مؤلفه‌ها و عناصر اصلی نشاط در روابط خانوادگی از منظر آموزه‌های اسلام و بررسی نقش آن‌ها در ارتقای نشاط اجتماعی، به روش توصیفی-تبیینی و با استفاده از روش تحقیق کتابخانه‌ای انجام شده است. مؤلفه‌های کلیدی نشاط در روابط خانوادگی از منظر اسلام که در این پژوهش بررسی شده‌اند، عبارتند از:آرامش و سکینه، محبّت و مودت، احترام و تکریم،گفت‌وگو و مشورت، توجه به نیازها، اوقات فراغت. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که رعایت و نهادینه‌سازی این مؤلفه‌ها در روابط خانوادگی، منجر به ایجاد محیطی سرشار از روابط گرم و صمیمی و همدلی می‌شود که بسترساز نشاط پایدار در خانواده و ارتقای نشاط اجتماعی افراد در جامعه و در نتیجه موجب و افزایش سرمایه اجتماعی خواهد شد. https://jiss.isca.ac.ir/article_79646.html پژوهش حاضر درصدد بررسی شیوه‌های ارتباط غیرکلامی امام رضا(ع) با حاکمان و والیان در مسیر هجرت به ایران است. اهمیت و ضرورت این پژوهش برای بازخوانی و درک عمیق‌تر سیره غیرکلامی امام(ع) در تعامل با قدرت‌های حاکم و نیز الگوگیری معاصرین برای تعامل مؤثر و سازنده در شرایط دشوار و حساس با دیگران است. هجرت اﻣﺎم هشتم(ع) از رویدادهای مهم و تاثیرگذار در تاریخ اسلام و ایران بوده و از جایگاه والایی برخوردار است. پرسش اصلی پژوهش، آن است که شیوه‌های ارتباط غیرکلامی امام رضا(ع) در مواجهه با چالش‌های سیاسی و اجتماعی در مسیر هجرت با حاکمان و والیان عصر خود چگونه بوده است؟ روش این تحقیق توصیفی- تحلیلی با بهره‌گیری از شیوه فیش‌برداری برای گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای (منابع تاریخی معتبر و گزارشات تاریخی سیره اهل‌‌بیت(ع) است. نتایج نشان می‌دهد؛ امام رضا(ع) در مسیر هجرت، از شیوه‌های ارتباطی متعدد و متناسب شرایط مخاطبان و محیط اجتماعی استفاده می‌کردند. بهره‌گیری از شیوه‌های ارتباطات غیر‌کلامی؛ مکاتبه با حاکمان، سکوت معنادار، استفاده از زبان بدن مانند: حرکات و نشانه‌هایی در چهره، لحن و اعمال، واکنش‌های رفتاری و عملی مثل تقیه، همراهی، مخالفت و نیز انجام عملی اخلاق اسلامی از مهمترین شیوه‌های تعاملی و ارتباطی ایشان بوده است. https://jiss.isca.ac.ir/article_79648.html این پژوهش با رویکردی جامعه‌شناختی، به بررسی منزلت اجتماعی زنان خانه‌دار در بافت فرهنگی و اجتماعی شهر یزد می‌پردازد. داده‌های تحقیق از طریق مصاحبه عمیق با 13 زن متأهل دارای فرزند (در بازه سنی 40-28 سال) در شهر یزد، گردآوری شد. نمونه‌گیری به‌صورت موارد در دسترس و به شیوه نظری انجام شد. داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها پس از کدگذاری با استفاده از نرم‌افزار مکس‌کیودا و تکنیک تحلیل مضمون، با لحاظ حساسیت نظری تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج 25 مقوله فرعی و 4 مضمون اصلی انجامید که مضامین اصلی شامل: 1. بازتولید نابرابری منزلتی از طریق ساختارهای فرهنگی و عادت‌واره‌ها؛ 2. اختلال در تحقق فردی و نابرابری در منابع و فرصت‌ها؛ 3.کنشگری، خودآگاهی و بازیابی منزلت  4. عدم خودآگاهی و آسیب‌های روانی می‌باشد. یافته‌ها، بیانگر آن است که عادت‌واره‌های سنتی، نبود دسترسی به منابع اقتصادی، نبود پاداش اجتماعی و بازخوردهای منفی از جامعه، زمینه‌ساز تضعیف منزلت اجتماعی زنان خانه‌دار شده است. آموزه‌های اسلامی با تأکید بر کرامت، اختیار و ارزش‌گذاری معنوی کار در خانه، ظرفیتی فرهنگی در جهت بازتعریف جایگاه اجتماعی این گروه به‌شمار می‌روند. در پایان این پژوهش بر ضرورت بازاندیشی در سیاست‌گذاری‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی با تکیه بر نگرش اسلامی برای ارتقاء منزلت اجتماعی زنان خانه‌دار تأکید شده است. https://jiss.isca.ac.ir/article_79647.html مساجد، افزون بر کارکرد عبادی، نقش‌های اجتماعی و فرهنگی متنوعی ایفا می‌کنند. بستر فضای مجازی، منبعی ارزشمند از نظرات کاربران برای ادراک عمومی این نقش‌ها فراهم می‌کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ذهنیت کاربران نسبت به کارکردهای دو مسجد شاخص تهران (امام خمینی(ره) و امیر(ع) و مقایسه اولویت‌های ادراکی آنان با روش تحلیل مضمون انجام شده است تا ذهنیت ارتکازی نسبت به کارکردهای این مساجد را فهم کند. مضامین فراگیر استخراج‌شده برای مسجد امام خمینی(ره) به ترتیب اولویت عبارتند از: ۱- گردشگری، ۲- تجاری و ۳- عبادی. مضمون فراگیر گردشگری با مضامین سازمان‌دهنده کالبد (پایه: قدمت، تسمیه، تکامل، حفاظت)، جذابیت (پایه: دیدنی‌، اطلاع‌رسانی، نوستالژی)، طرح و سبک (پایه: معماری، سبک)، ساختار (پایه: کالبد، تزئینات، وسعت)، زیبا و مفرح (پایه: فرح‌بخش، مطلوب عکاسی) و امکانات (پایه: ساختار، امکانات). مضمون فراگیر تجاری با مضامین سازمان‌دهنده فضا (پایه: هم‌جواری بازار، تردد) و فروشگاه (پایه: فرهنگی، متفرقه). مضمون فراگیر عبادی نیز با مضامین سازمان‌دهنده پویایی (پایه: پویایی، مراسم) و فضا (پایه: حریم معنوی) توصیف شد. در مقابل، مضامین فراگیر حاکم بر تصویر مسجد امیر(ع)، ۱- عبادی و معنوی و ۲- مراسم و مناسک بودند. مضمون فراگیر عبادی و معنوی با مضامین سازمان‌دهنده فضا (پایه: معنوی و پویا) و نیروی انسانی (پایه: مدیریت، مهمانان، کادر) و مضمون فراگیر مراسم و مناسک با مضامین سازمان‌دهنده محیط مناسب (پایه: فضا، وسعت و شهرت، مدیریت) و امکانات (پایه: امکانات بیرونی و درونی) تبیین شدند. در نتیجه، مسجد امام(ره) در درجه اول یک جاذبه تاریخی-گردشگری و مسجد امیر(ع) یک کانون فعال دینی-اجتماعی در ذهن کاربران بازنمایی شده‌اند. https://jiss.isca.ac.ir/article_79649.html ازدواج به عنوان بنیادی‌ترین رکن تشکیل خانواده که خود نهاد محوری جامعه‌پذیری و انتقال ارزش‌هاست، در اسلام از جایگاهی راهبردی برخوردار است و در متون دینی، حکمی الهی و عاملی برای تحقق آرامش و تکامل فردی و اجتماعی قلمداد شده است. با این حال، شواهد تجربی و مطالعات جامعه‌شناختی معاصر حاکی از دگرگونی‌های عمیق در الگوها و معیارهای همسرگزینی در میان نسل جوان است؛ دگرگونی‌هایی که در موارد متعددی با چارچوب هنجاری و آموزه‌های اسلامی در مورد ازدواج، در تناقض یا فاصله قرار می‌گیرد. این تغییرات، در برخی موارد به شکل انحراف در معیارهای ازدواج ظهور یافته و پیامدهای نامطلوب فردی و اجتماعی به همراه داشته است. اهمیت این تحقیق از آن­روست که هرگونه انحراف در ازدواج، پیامدهای جبران‌ناپذیری را در پی خواهد داشت. ازاین­رو، این پژوهش با روش ترکیبی کیفی-کمی و رویکرد تحلیل انتقادی انجام شده است که در آن، با استناد به آموزه‌های اسلامی و داده‌های جامعه‌شناختی، به بررسی انحرافات رایج اجتماعی در انتخاب همسر در  جوانان و تحلیل آن می‌پردازد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که برخی معیارهای انحرافی مانند ایده‌آل‌گرایی افراطی، ساده‌انگاری در گزینش همسر، یکسان‌پنداری تمامی ملاک‌ها و تأکید صرف بر عشق رمانتیک، روی‌آوردن به شکل‌های نادرست ازدواج، منجر به شکل‌گیری پیوندهای زناشویی ناپایدار گردیده است. این نگرش‌های نادرست در کنار تحول ارزش‌های اجتماعی، موجب پدیده‌های نامتعارفی همچون ازدواج سفید شده که به‌طور جدی کارکردهای اصیل نهاد خانواده را تضعیف نموده است. از منظر اسلامی، هرگونه رابطه خارج از چهارچوب ازدواج شرعی (نکاح) به‌شدت مذموم شمرده شده و آموزه‌های دینی با تأکید بر مفاهیم بنیادینی مانند تقوا، حیا، ایمان و اخلاق، الگویی متعادل از همسرگزینی ارائه می‌نماید که ضامن تحقق خانواده‌ای پایدار و متعالی است.