پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20250303The Relationship Between Functional Explanation and Explanation Based on Benefits and Harms in Islamic Jurisprudenceنسبت بین تبیین کارکردی و تبیین مبتنی بر مصالح و مفاسد در فقه7367706410.22081/jiss.2025.69242.2089FAسید مصطفیحسینی سیرتاستاد، سطوح عالی حوزه و دکترای فلسفه علوم اجتماعی (نویسنده مسئول).نصراللهآقاجانیدانشیار، گروه علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم عمهدیسلطانیاستادیار، گروه علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم عسید احسانرفیعی علویدانشیار، گروه فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم عJournal Article20240606Fiqh (Islamic jurisprudence), as one of the key religious sciences, holds significant potential for shaping religious sciences, particularly in its capacity to explain social phenomena, thereby positioning itself as a social science. It seems that the jurisprudential focus on <em>masalih</em> (benefits) and <em>mafasid</em> (harms), along with its attention to the consequences of rulings, enables a unique form of explanation within fiqh. However, a key question arises: What is the relationship between a fiqh-based explanation grounded in benefits<em> </em>and<em> </em>harms<em> </em>and Functional explanation? This study, employing a descriptive approach and analyzing data from both fiqh and social sciences, argues that reconciling these two explanatory models is not feasible. The differences are substantial, both in foundational principles and practical application. Functional approaches, rooted in positivist philosophy, exclude fiqh from the scope of science due to its reliance on revelation as a source of knowledge. Moreover, while fiqh embodies a critical and progressive nature, functionalist theories tend to adopt a conservative perspective toward society. Therefore, despite superficial similarities, the divergence between these two types of explanation is profound.علم فقه در میان علوم دینی ظرفیت بسیاری در تحقق علوم دینی دارد، ازجمله این توانمندیها که میتواند فقه را در جایگاه یک علم اجتماعی نشان دهد توانایی در تبیین پدیدههای اجتماعی میباشد. به نظر میرسد میتوان با توجه به ابتناء احکام بر مصالح و مفاسد و توجهی که در فقه به آثار احکام شده است؛ نوعی از تبیین را در فقه پیشنهاد داد. اما پرسشی که پیش میآید این است که تبیین مبتنی بر مصالح و مفاسد فقهی چه نسبتی با تبیین کارکردی پیدا میکند؟ در این نوشتار با استفاده از روش توصیفی و تحلیل دادههای فقهی و علوم اجتماعی عدم امکان تناسبسازی این دو نوع تبیین بیان شده است؛ زیرا هم از جهات مبنایی و هم از جهت بنایی تفاوت بسیاری میان دو نوع از تبیین وجود دارد. به طوری که طبق رویکردهای کارکردی که برخاسته از فلسفه اثباتیاند؛ فقه به خاطر استفاده از منبع معرفتی وحی خارج از چارچوب علوم قرار میگیرد. از سوی دیگر فقه دارای ماهیتی انتقادی و پیشرو است، درحالیکه نظریههای کارکردی پیشفرضی محافظهکارانه نسبت به جامعه دارند؛ بنابراین علیرغم شباهتهای ظاهری بین این دو نوع از تبیین افتراقات بسیاری بین آن دو وجود دارد.https://jiss.isca.ac.ir/article_77064_aba1db1cb3685fbd4b16231076cee450.pdfپژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20250303A Theoretical Framework for the Role of Dialogue in Enhancing Social Capital with Emphasis on Islamic Teachings and the Debates of Imam Reza (AS)ارائه الگوی نظری جایگاه گفتوگو در ارتقای سرمایه اجتماعی با تأکید بر آموزههای اسلام و مناظرات امام رضا ع37627706610.22081/jiss.2025.66526.2009FAطیبهزارعیاستادیار، گروه معارف، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد کرمانشاه،
دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران. نویسنده مسوول.احمدعباسی دره بیدیکارشناس ارشد مشاوره، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایرانJournal Article20230522The ability to communicate and engage in dialogue with others is an innate human trait. When conducted effectively, dialogue facilitates relationships and enhances social capital as a cohesive, unifying, and elevating factor. The aim and main issue of the present study is to examine the role and significance of dialogue in promoting social capital, with a focus on the debates of Imam Reza, using a qualitative method and a descriptive-analytical approach. The research findings are presented in the form of a theoretical model. This model demonstrates that Qur'anic and Imam Reza dialogues act as facilitators of relationships by embodying characteristics such as tolerance and gentleness in speech, honesty, special attention to the audience, understanding their perspective, respecting differences, politeness, cheerfulness, and brevity. These dialogues, by promoting constructive interactions, strengthening participation, cooperation, and empathy, as well as increasing cohesion, knowledge, and awareness, contribute to the enhancement of social capital components. Consequently, adherence to these principles leads to the improvement of lifestyle and the material and spiritual well-being of human society.توانایی برقراری ارتباط با دیگران و گفتوگو از جنبههای فطری انسان است که اگر به خوبی انجام شود موجب آسانشدن روابط و افزایش سرمایه اجتماعی به عنوان یک عامل انسجامبخش، وحدت آفرین و تعالیبخش میشود. هدف و مسئله پژوهش حاضر، بررسی نقش و جایگاه گفتوگو در ارتقای سرمایه اجتماعی با تأکید بر مناظرات امام رضا× از طریق روش کیفی و شیوه توصیفی – تحلیلی است. نتایج پژوهش در قالب یک مدل نظری ارائه شده است. مدل مذکور نشان میدهد گفتوگوهای قرآنی و رضوی به عنوان یک تسهیلگر روابط با داشتن ویژگیهایی همچون: مدارا و نرمی در گفتار، صداقت، توجه خاص به مخاطب، درک ایشان و در نظرگرفتن تفاوتها، احترام، خوشرویی، اختصارگویی به واسطه ارتقای سطح تعاملات سازنده، تقویت مشارکت، همکاری و همدلی، افزایش سطح انسجام، دانش و آگاهی، موجب تقویت مؤلفههای سرمایه اجتماعی میگردند که به تبع از آن، ارتقای سبک زندگی و سطح رفاه مادی و معنوی جامعه انسانی را به همراه دارد.https://jiss.isca.ac.ir/article_77066_680ed0bc9e4fc1f5fd2526d2f3479ff2.pdfپژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20241221The Necessity of Analyzing the Relationship Between Technology and Values in Iranضرورت واکاوی مناسبات تکنولوژی و ارزشها در ایران701017706210.22081/jiss.2025.69613.2096FAعلیرضامحدثعضو هیئت علمی در جامعه المصطفی العالمیهJournal Article20240731The study of the history of scientific and technological transformations in Iran reveals an inverted understanding of Western developments. Our primary global challenges began with the issue of technology, followed by the educational system (embodied in Dar al-Funun), and later the political system (the Constitutional Movement). Subsequently, the philosophical and legal layers of these transformations were gradually introduced into Iran, often with significant delay, through the translation of certain epistemological and philosophical discussions. Among the factors contributing to this flawed understanding and inverted perception is the incorrect comprehension of the nature of technology in Iran. Analyzing the relationship between technology and values highlights the interconnectedness and alignment of the technical layers of the Western world with its epistemological and worldview layers, providing a deeper perspective on how we engage with Western technologies. The research findings indicate that in Iran’s cultural and social life, the dominant approach to technology remains either instrumental or deterministic. This has created significant challenges in understanding the relationship between technology and values in Iran. Therefore, using an analytical-documentary method, this article first categorizes various definitions of technology concerning the relationship between technology and values. Based on the selected definition of technology, it then discusses the significance of the issue from historical, cultural, legal, educational, and technological importation perspectives in Iran. Finally, the article offers research suggestions for a proper understanding of this issue.بررسی تاریخ تحولات علمی تکنیکی ایران حاکی از درک وارونه ما از تحولات دنیای غرب است؛ چراکه نخستین مسائل ما در سطح جهانی، مسئله تکنولوژی سپس نظام آموزشی (در قالب دارالفنون) و در ادامه نظام سیاسی (مشروطه) بود. آنگاه لایههای فلسفی و حقوقی آن به تدریج و با تاخیر بسیار از راه ترجمه پارهای از مباحث معرفتی و فلسفی وارد ایران شد. ازجمله عوامل این آسیبشناختی و درک وارونه، فهم نادرست ماهیت تکنولوژی در ایران است. واکاوی نسبت میان تکنولوژی و ارزشها، پیوستگی و تناسب لایههای تکنیکی دنیای غرب با لایههای معرفتی و نگرشی آن را آشکارتر و نوع مواجهه ما با تکنولوژیهای غربی را عمیقتر میسازد. یافتههای تحقیق نشان میدهد در زیست فرهنگی و اجتماعی کشور ما هنوز رویکرد غالب به تکنولوژی، یا ابزاری است یا جبرآمیز و همین امر درک مناسبات تکنولوژی و ارزشها در ایران را با مشکلات جدی همراه ساخته؛ از اینرو در این مقاله به روش اسنادی تحلیلی، نخست تعاریف مختلف تکنولوژی ناظر به مسئله مناسبات تکنولوژی و ارزشها، صورتبندی سپس در پرتو تعریف برگزیده از تکنولوژی، ضرورتِ مسئله از منظر تاریخی، فرهنگی، حقوقی، آموزشی و واردات تکنولوژی در ایران ارائه شده. در پایان پیشنهادهای پژوهشی برای درک درست مسئلهی ذکرشده بیان شده است.https://jiss.isca.ac.ir/article_77062_0fbd249ee45e3a6de5aab98387b91a60.pdfپژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20250303The Methodology of Mohaghegh Karaki’s Social Theoryروششناسی نظریه اجتماعی محقق کرکی1021297706810.22081/jiss.2024.67135.2025FAقاسمابراهیمی پوراستادیار، گروه جامعهشناسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره، قم، ایران.علیدشتی فیروزآبادیدانشجوی دکتری جامعهشناسی فرهنگی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم، ایران (نویسنده مسئول).Journal Article20230814The engagement or non-engagement of jurists with social issues is rooted in their jurisprudential theories. Mohaghegh<strong> </strong>Karaki is among those jurists who undertook extensive social initiatives, reflecting the capacity of his jurisprudence to interact with societal matters. Theories do not emerge in isolation; every theory is built upon epistemic and non-epistemic foundations. This study aims to identify the foundations of Karaki's social theory. Theological and Usuli principles are considered epistemic foundations of jurisprudence. Through a fundamental methodology and an analytical-logical approach, this research examines the theological foundations that influenced Karaki's social theory. The findings indicate that Karaki's rationalism and some of his theological foundations, such as the comprehensiveness of the Prophet and Imam's roles and the general deputieship of jurists in the era of major occultation of Imam Mahdi, facilitated the engagement of Karaki's jurisprudence with social issues.ورود یا عدم ورود فقیهان به عرصه مسائل اجتماعی ریشه در نظریات فقهی ایشان دارد. محقق کرکی جزو فقیهانی است که به اقدامات اجتماعی زیادی دست زده است و این نشانگر توانایی فقه وی برای تعامل با مسائل جامعه است. نظریه، در خلأ شکل نمیگیرد و هر نظریه دارای یک سری مبانی معرفتی و غیرمعرفتی است. هدف این تحقیق، یافتن مبانی نظریه اجتماعی کرکی است. مبانی کلامی و اصولی، جزو مبانی معرفتی فقه به شمار میروند. این تحقیق در پی آن است تا با رویکرد روششناسی بنیادین و روش تحلیلی- منطقی، به بررسی آن دسته از مبانی کلامی بپردازد که در نظریه اجتماعی محقق کرکی تأثیر گذاشتهاند. نتیجه این پژوهش حاکی از آن است که عقلگرایی کرکی و برخی مبانی کلامی وی مانند جامعیت شئون پیامبر و امام و نیابت عامه فقیه از امام در عصر غیبت، زمینهساز ورود فقه کرکی به عرصه مسائل اجتماعی شده است.https://jiss.isca.ac.ir/article_77068_1d3ecfc19cab5baed7ccc78566ea0773.pdfپژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20250303Negligence and Its Dimensions as an Obstacle to Awakening and Social Responsibility in Islamic Governance
Based on the Quran and Narrativesغفلت و ساحات آن، مانع تحقق بیداری و مسئولیت اجتماعی در حکمرانی اسلامی در قرآن و روایات1301597706710.22081/jiss.2024.68141.2061FAلیلاباباییدانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.احمدمرادخانیدانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد قم، دانشگاه ازاد اسلامی، قم، ایران. ( نویسنده مسئول )علیرضاعسگریدانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.Journal Article20240106In Islamic teachings, awakening, social responsibility, and addressing people's essential needs are of utmost importance. Awakening empowers individuals with the ability to think and reason, broadening their vision and perspective. Stagnation occurs when individuals remain in a state of negligence. Negligence, in various dimensions—such as neglecting the life-giving origin and human purpose, disregarding humanity's unique position in creation and the blessings granted to him, particularly the blessing of intellect, overlooking divine traditions, and failing to associate with people of insight—can serve as significant obstacles to awakening. Identifying and addressing these obstacles can lead to awakening and, subsequently, to cognitive, attitudinal, and behavioral transformations, guiding individuals to fulfill their vital social responsibilities in Islamic governance—one of its most critical attributes. This study, by examining Quranic verses and narratives through a descriptive-analytical and content-based method, enumerates the dimensions of negligence as barriers to awakening, aiming to contribute to the affirmation of Islamic governance's efficacy and the revival of a modern Islamic civilization.در تعالیم اسلام، توجه به بیداری و مسئولیت اجتماعی و برآوردنِ نیازهای ضروری مردم از اولویتهاست. بیداری، به انسان قدرتِ تفکر و تعقل داده و بینش و افق دید او را گسترش میدهد. توقف، زمانی در انسان رقم میخورد که در خوابِ غفلت باشد. غفلت، در ساحات مختلفی همچون غفلت از مبدأ حیات بخش و غایت انسانی، غفلت از انسان و جایگاه ویژه او در خلقت و نعمتهای اعطاشده به او، به خصوص نعمت عقل، غفلت از سنتهای الهی و غفلت از همراهی با اهل بصیرت، میتواند موانع مهمی در مسیر بیداری باشد که شناخت و رفع آنها، بیداری و در پی آن تغییراتِ بینشی، گرایشی و کنشی را رقم خواهد زد و افراد را در جهت انجام صحیح مسئولیت خطیر اجتماعی در حکمرانی اسلامی، به عنوان یکی از مهمترین شاخصهها سوق خواهد داد. این جستار با بررسی آیات و روایات و با روش توصیفی - تحلیلی و محتوایی، ساحات غفلت را به عنوان مانع بیداری، برشمرده، تا بتواند قدمی در راه اثبات کارآمدی حکمرانی اسلامی و احیای تمدن نوین اسلامی بردارد.https://jiss.isca.ac.ir/article_77067_f5eb6a5195fa8f954a0029ff0e291cfa.pdfپژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20250303Mechanisms for Combating Organizational Rumors from an Islamic Perspectiveسازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی1601867706310.22081/jiss.2025.67407.2031FAمحسنمنطقیدانشیار، گروه مدیریت موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره.0000-0002-8989-2652Journal Article20230921Information in organizations is valuable when it is accurate and reliable. Organizational rumor is a phenomenon that affects the transfer of useful information within the organization. Organizational behavior scholars have explored this phenomenon, identifying the ways in which it forms and grows within organizations, and have utilized ethics to address it. In this research, which employs an analytical-ijtihadi methodology, an effort is made to examine the factors that contribute to the formation of rumors and their remedies using Islamic teachings. Studies in Islamic sources show that there is a suitable capacity for combating organizational rumors. By identifying the factors behind the formation of rumors and focusing on the mechanisms for their treatment and counteraction, the healthy flow of information within the organization can be ensured. The key findings of this study for combating organizational rumors include transparency, accuracy in information, critical analysis of hearsay, the moral education of employees, an active feedback system, and avoiding undue optimism.اطلاعات در سازمانها هنگامی ارزشمند است که از صحت و اعتبار برخوردار باشد. شایعه سازمانی، پدیدهای است که انتقال اطلاعات مفید در سازمان را تحت تأثیر قرار میدهد. اندیشمندان رفتار سازمانی، با کاوش این پدیده در سازمان، راههای شکلگیری و رشد آن را در سازمان شناسایی کرده و برای مقابله با آن از علم اخلاق بهره گرفتهاند. در این پژوهش که با روش تحقیق تحلیلی - اجتهادی انجام شده تلاش گردیده که با استفاده از آموزههای اسلامی به عوامل شکلگیری شایعه و درمان آن پرداخته شود. مطالعه در منابع اسلامی نشان میدهد که ظرفیت مناسبی برای مبارزه با شایعه سازمانی وجود دارد. با شناسایی عوامل شکلگیری و توجه به سازوکارهای درمان و مقابله با آن میتوان سلامت جابجایی اطلاعات در سازمان را شاهد بود. شفافسازی، دقت در اطلاعات، تحلیل در شنیدهها، تربیت اخلاقی کارکنان، فعالبودن سیستم بازخور و پرهیز از خوشبینی بیجا، از مهمترین یافتههای این پژوهش برای مقابله با شایعه سازمانی است.https://jiss.isca.ac.ir/article_77063_5b411f4cfb696cb8f9daaf28a17bdf38.pdfپژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیاسلام و مطالعات اجتماعی2345-558612شماره4(پیاپی47)20250303The Expectations of Society's Strata from the Social and Cultural Roles of Clericsانتظارات اقشار جامعه از نقشهای فرهنگی و اجتماعی روحانیون1872187706510.22081/jiss.2025.67244.2028FAابراهیمفتحیمدیرگروه ژورنالیسم دانشکده ارتباطات ورسانه های نوین دانشگاه صدا وسیمامسعودجلیلوند خسرویدانشجوی دکتری مطالعات رسانه، دانشگاه صدا و سیمامریموطن خواهدانشجوی دکتری مطالعات رسانه، دانشگاه صدا و سیما تهران، ایرانJournal Article20230829The Islamic Revolution of Iran established a religious government, which gave the clergy a special role and position. This role and position should align with the expectations of the people from this group. The significant social changes in the decades following the establishment of the Islamic Republic and the experience of the clergy's social role in these years may have changed the people’s expectations from this group. This study aims to understand the expectations of the people from the clergy, considering their function as a reference group in society. A qualitative approach using the Q-methodology was employed to categorize and analyze these expectations. In the first stage, 22 statements about the community’s expectations of the clergy were identified through 24 in-depth interviews with various social groups. Then, 40 Q-cards were sorted by the study participants on a spectrum from +3 to -3. Finally, using factor analysis of the Q-methodology, the community's expectations of the clergy were divided and analyzed into six categories: moral expectations, operational expectations, lifestyle-related expectations, promotional expectations, passive expectations, and managerial expectations.انقلاب اسلامی ایران با استقرار یک حکومت دینی، نقش و جایگاه ویژهای برای روحانیت ایجاد کرده است. این نقش و جایگاه باید متناسب با انتظارات مردم از این قشر باشد. تغییرات اجتماعی مهم در دهههای پس از استقرار جمهوری اسلامی و تجربه نقشآفرینی اجتماعی روحانیت در این سالها، ممکن است انتظارات مردم از این گروه را دستخوش تغییر کرده باشد. این پژوهش باتوجه به کارکرد روحانیت به عنوان گروه مرجع در جامعه، در پی شناخت انتظارات مردم از این قشر است. به این منظور، با رویکردی کیفی و با استفاده از روش کیو، انتظارات مردم از این گروه مورد دستهبندی و تحلیل قرار گرفته است. در مرحله نخست، ۲۲ گزاره از انتظارات جامعه از روحانیت از طریق ۲۴ مصاحبه عمیق با اقشار مختلف جامعه احصا شده و سپس با استفاده از روش کیو، ۴۰ کارت کیو در طیف ۳+ تا ۳- توسط نمونههای مورد مطالعه مرتب شده است. در نهایت، با بهرهگیری از تحلیل عاملی کیو، انتظارات جامعه از روحانیت در ۶ دسته شامل انتظارات اخلاقی، انتظارات عملیاتی، انتظارات مرتبط با سبک زندگی، انتظارات تبلیغی، انتظارات منفعلانه و انتظارات مدیریتی تقسیم و تحلیل شده است.https://jiss.isca.ac.ir/article_77065_c95adffef4ce344cabc61e993cd98ea5.pdf